okładka

Zamów kolekcję
cena kolekcji: 3900 2990

Zamów Tom
cena 1 tomu: 200

O TOMIE

Dane techniczne
ISBN: 978-83-60725-98-6
ilość stron: 880
oprawa: twarda, skóropodobna z ozdobnym grzbietem i złoceniami


Opis

Tom VII DZIEŁ ZEBRANYCH JANA PAWŁA II jest kontynuuacją katechez Ojca Świętego. Zawiera dwa zbiory tematyczne: Katechezy o Duchu Świętym i Katechezy o Kościele wygłaszane cyklicznie, a także Katechezy okolicznościowe, poświęcone powyższym tematom, wygłaszane głównie z okazji Wielkiego Jubileuszu. Cykle nauczania stanowią systematyczne i całościowe objaśnianie omawianych artykułów wiary. Katechezy o Duchu Świętym to wykład wiary w odniesieniu do Trzeciej Osoby Boskiej; wyjaśnia sformułowania zawarte w symbolu nicejsko-konstantynopolitańskim. Podstawowym źródłem katechez jest Pismo Święte, interpretowane według Tradycji, ale także zgodnie z oso- bistą i modlitewną lekturą Papieża.

Katechezy o Kościele są swego rodzaju duszpasterską syntezą prawd o Kościele. Cykl ten zadziwia bogactwem treści i niesie w sobie wezwanie skierowane zarówno do duszpasterzy, jak i do wszystkich wiernych. Pierwsi znajdą w nim cenną pomoc w głoszeniu prawdy o Kościele, drudzy – przystępne źródło rzetelnej wiedzy na ten temat.

SPIS TREŚCI

OD REDAKCJI 7
WSTĘP DO KATECHEZ – ks. Tadeusz Panuś 9
DUCH ŚWIĘTY
Wstęp do katechez o Duchu Świętym – ks. Roman Pindel 15
I. DUCH ŚWIĘTY WIELKĄ OBIETNICĄ CHRYSTUSA 19
1. „Wierzę w Ducha Świętego”. Zapowiedź zesłania 21
2. Parákletos – Duch prawdy 24
3. Parákletos – rzecznik i obrońca apostołów 27
4. Przygotowanie na przyjście Ducha Świętego w świetle zapowiedzi Starego Testamentu 30
5. Przygotowanie na przyjście Ducha Świętego w Nowym Testamencie 33
6. Udział Maryi w oczekiwaniu na zesłanie Ducha Świętego 35
II. PIĘĆDZIESIĄTNICA 39
7. Pięćdziesiątnica: święto żniw 41
8. Pięćdziesiątnica: szczyt samoobjawienia się Boga 44
9. Pięćdziesiątnica: „wylanie” życia Bożego 47
10. Pięćdziesiątnica: dar Bożego synostwa 50
11. Pięćdziesiątnica: wypełnienie nowego Przymierza 53
12. Pięćdziesiątnica: Prawo Ducha 56
13. Pięćdziesiątnica: początek nowego ludu Bożego 58
14. Pięćdziesiątnica: narodziny Kościoła 60
15. Chrzest Duchem Świętym 63
16. Duch Święty a Eucharystia 66
17. Pięćdziesiątnica: początek misji Kościoła 69
18. Uniwersalizm i wielorakość 72
III. DUCH ŚWIĘTY W ŻYCIU PIERWOTNEGO KOŚCIOŁA 75
19. Kazanie św. Piotra: charyzmat i posługa słowa 77
20. Kazanie św. Piotra: pierwsza kerygma 80
21. Kazanie św. Piotra: początek nawróceń 83
22. Pięćdziesiątnica: uobecnienie Chrystusowego królestwa w dziejach ludzkich 86
23. Duch Święty w życiu pierwotnego Kościoła 89
24. Pięćdziesiątnica pogan 92
25. Duch Święty w misji wśród pogan 95
26. Płodność pięćdziesiątnicy 98
IV. DUCH BOŻY W KSIĘGACH STAREGO TESTAMENTU 101
27. Imię „Duch” w Starym Testamencie 103
28. Stwórcze działanie Ducha Bożego 106
29. Kierownictwo Ducha Bożego 109
30. Działanie prorockie Ducha Bożego 112
31. Działanie uświęcające Ducha Bożego 115
32. Działanie odnowicielskie Ducha Bożego w oczyszczeniu serca 118
33. Działanie mądrościowe Ducha Bożego 121
34. Duch Boży a sługa Jahwe 124
V. DUCH ŚWIĘTY W ŻYCIU JEZUSA 127
35. Objawienie Ducha Świętego w Chrystusie 129
36. Tajemnica wcielenia: „i poczęła z Ducha Świętego” 131
37. Duch Święty i Maryja: wzór osobistego związku Boga i człowieka 134
38. Duch Święty i Maryja: model związku oblubieńczego między Bogiem i ludźmi 137
39. Tajemnica wcielenia. Duch Święty autorem unii hipostatycznej 139
40. Działanie Ducha Świętego w tajemnicy wcielenia 141
41. Działanie Ducha Świętego w tajemnicy nawiedzenia 143
42. Działanie Ducha Świętego w tajemnicy ofiarowania Jezusa w świątyni 145
43. Działanie Ducha Świętego w tajemnicy duchowego rozwoju Jezusa 147
44. Duch Święty we wzajemnym odniesieniu Jezusa i Maryi 150
45. Zstąpienie Ducha Świętego na Jezusa podczas chrztu w Jordanie 152
46. Duch Święty a kuszenie na pustyni 155
47. Duch Święty w modlitwie i mesjańskim przepowiadaniu Jezusa 158
48. Duch Święty w ofierze Jezusa Chrystusa 161
49. Duch Święty w zmartwychwstaniu Chrystusa 164
VI. OBJAWIENIE DUCHA ŚWIĘTEGO JAKO OSOBY BOSKIEJ 167
50. Boska pedagogia w objawieniu osoby Ducha Świętego 169
51. Duch Święty w Starym Testamencie 171
52. Duch Święty w Nowym Testamencie 173
53. Duch Święty we Wcieleniu 175
54. Duch Święty w chrzcie i życiu publicznym Chrystusa 178
55. Tajemnica paschalna podstawą daru Ducha Świętego 180
56. Pięćdziesiątnica – wylanie Ducha Świętego 183
57. Objawienie Ducha Świętego jako trzeciej osoby Boskiej 185
58. Działanie Ducha Świętego według ewangelii synoptycznych 187
59. Działanie Ducha Świętego według św. Jana 190
60. Działanie Ducha Świętego w nauczaniu świętego Pawła (I) 192
61. Działanie Ducha Świętego w nauczaniu świętego Pawła (II) 195
62. Osoba Ducha Świętego w ewangelicznych symbolach jego działania: wiatr, gołębica, ogień 198
63. Osoba Ducha Świętego w ewangelicznych symbolach namaszczenia i wody 201
64. Wiara w Ducha Świętego jako osobę Boską 204
65. Duch, który od Ojca i Syna pochodzi 207
66. Duch Święty, miłość Ojca i Syna 211
67. Duch Święty jako dar 214
VII. DUCH ŚWIĘTY A KOŚCIÓŁ 217
68. Duch Święty duszą Kościoła (I) 219
69. Duch Święty duszą Kościoła (II) 222
70. Duch Święty źródłem jedności Kościoła 225
71. Duch Święty źródłem świętości Kościoła 228
72. Duch Święty duszą katolickości 231
73. Duch Święty początkiem i źródłem apostolskości Kościoła 234
74. Duch Święty – źródło charyzmatów i posług 237
75. Duch a „ziarna prawdy” w ludzkiej myśli 239
76. Duch Boży a „ziarna prawdy” obecne w religiach niechrześcijańskich 241
77. Duch działa poza widzialnymi granicami Kościoła 243
78. Duch a „znaki czasu” 246
79. Bierzmowanie jako dopełnienie łaski chrztu 248
80. „Pieczęć Ducha” i świadectwo, które sięga męczeństwa 251
81. Znaki nadziei dostrzegalne w naszych czasach 253
82. Duch Święty nadrzędnym podmiotem ewangelizacji 255
83. Duch Święty źródłem uświęcenia 257
84. Duch Święty źródłem komunii 260
85. Duch Święty gwarantem nienaruszalności objawienia Bożego w Kościele 263
86. Duch Święty źródłem życia sakramentalnego w Kościele 266
87. Duch Święty źródłem żywotności posługi pasterskiej w Kościele 269
88. Duch Święty źródłem darów i charyzmatów w Kościele 272
89. Duch Święty Pocieszyciel 275
VIII. DUCH ŚWIĘTY W ŻYCIU WEWNĘTRZNYM CZŁOWIEKA 279
90. Duch Święty Boskim mieszkańcem duszy 281
91. Życie w Duchu 284
92. Duch „Ożywiciel” a zwycięstwo nad śmiercią 286
93. Duch a zmartwychwstałe „ciało duchowe” 288
94. Duch – „nadzieja, która nie zawodzi” 291
95. Duch Święty źródłem nowego życia i obfitości darów 294
96. Duch Święty źródłem życia wewnętrznego 297
97. Duch Święty sprawcą naszej modlitwy 300
98. Duch Święty światłem duszy 303
99. Duch Święty źródłem wiary 306
100. Duch Święty źródłem nowej miłości 309
101. Duch Święty źródłem prawdziwego pokoju 312
102. Duch Święty źródłem prawdziwej radości 315
103. Duch Święty źródłem chrześcijańskiego męstwa 318
104. Duch Święty zadatkiem eschatologicznej nadziei i sprawcą wytrwania aż do końca 321
KOŚCIÓŁ
Wstęp do katechez o Kościele – kard. Stanisław Nagy 327
I. KOŚCIÓŁ W ZAMYŚLE BOŻYM WEDŁUG PISMA ŚWIĘTEGO 331
1. Wierzęw Kościół 333
2. Znaczenie słowa „Kościół” 336
3. „Tak” dla Kościoła 339
4. Kościół w odwiecznym zamyśle Ojca 343
5. Królestwo Boże w Starym Testamencie 346
6. Królestwo Boże królestwem Chrystusa 349
7. Jezus Chrystus – założyciel Kościoła 352
8. Znaczenie królestwa Bożego w przypowieściach ewangelicznych 355
9. Wzrost królestwa Bożego 358
10. Duch Święty u początków Kościoła 361
11. Kościół a tajemnica Trójcy Przenajświętszej 364
12. Lud Boży w Starym Testamencie 367
13. Kościół ludem Bożym 370
14. Kościół ludem powszechnym 373
15. Kościół – Ciało Chrystusa 376
16. Kościół jako tajemnica i sakrament 378
17. Wizja Kościoła jako oblubienicy w Starym Testamencie 381
18. Kościół jako oblubienica w Ewangeliach 384
19. Kościół jako oblubienica według św. Pawła 387
20. Historyczny wymiar i eschatologiczna perspektywa oblubieńczej więzi Kościoła z Chrystusem390
21. Kościół – oblubienica Baranka 393
II. KOŚCIÓŁ WSPÓLNOTĄ WIARY, MIŁOŚCI I ŻYCIA SAKRAMENTALNEGO 395
22. Kościół tajemnicą komunii zbudowanej na miłości 397
23. U źródeł komunii kościelnej 399
24. Skarb w naczyniach glinianych 402
25. Kościół jako komunia po Pięćdziesiątnicy 404
26. Kościół tajemnicą komunii w świętości 407
27. Chrzest fundamentem chrześcijańskiej egzystencji 410
28. Jedyny chrzest wspólnoty chrześcijańskiej 412
29. Kościół jako wspólnota kapłańska 414
30. Chrzest w Kościele – wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej 417
31. Bierzmowanie w Kościele – wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej 421
32. Eucharystia w Kościele – wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej 424
33. Eucharystia źródłem misyjnej działalności Kościoła 427
34. Eucharystia najwyższą ziemską celją „chwały” 429
35. Eucharystia jako pamiątka „mirabilia Dei” 431
36. Eucharystia jako „sacrificium laudis” 433
37. Eucharystia – uczta komunii z Bogiem 435
38. Eucharystia zapowiada przyszłość Bożą 437
39. Eucharystia jako sakrament jedności 439
40. Eucharystia a podzieleni chrześcijanie 441
41. Pokuta w Kościele – wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej 444
42. „Wierzę w odpuszczenie grzechów” 447
43. Pojednanie z Bogiem i braćmi 449
44. Kościół prosi o przebaczenie win swoich synów 451
45. Dar odpustu 453
46. Namaszczenie chorych w Kościele – wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej 455
47. Małżeństwo w Kościele – wspólnocie kapłańskiej i sakramentalnej 458
48. Świadectwo wiary w Kościele – wspólnocie prorockiej 461
49. Świadectwo życia w Chrystusie w Kościele – wspólnocie prorockiej 464
50. Świadectwo nadziei w Kościele – wspólnocie prorockiej 467
51. Świadectwo miłości w Kościele – wspólnocie prorockiej 470
52. Kościół jako wspólnota bogata w charyzmaty 473
III. WIDZIALNA STRUKTURA KOŚCIOŁA – OD APOSTOŁÓW DO BISKUPÓW 477
53. Kościół – wspólnota hierarchiczna zbudowana na fundamencie dwunastu 479
54. Biskupi – następcy apostołów 482
55. Biskupstwo – sakrament święceń 485
56. Kolegium biskupów 488
57. Misja powierzona każdemu biskupowi 492
58. Biskupi „zwiastunami wiary” w głoszeniu Ewangelii 496
59. Biskupi „szafarzami łaski najwyższego kapłaństwa” 499
60. Pasterska posługa biskupów 502
IV. POSŁUGA NASTĘPCY ŚW. PIOTRA WE WSPÓLNOCIE CHRZEŚCIJAŃSKIEJ 505
61. Posługa św. Piotra wobec episkopatu 507
62. Misja św. Piotra: utwierdzaći 511
63. Misja pasterska św. Piotra 514
64. Władza św. Piotra w pierwszym okresie życia Kościoła 517
65. Decyzja św. Piotra w sprawie przyjęcia pogan do Kościoła 520
66. Biskup Rzymu następcą św. Piotra 523
67. Munus petrinum Biskupa Rzymu jako pasterza powszechnego 526
68. Kościół Chrystusa potrzebuje posługi Biskupa Rzymu 530
69. Misja nauczania następcy św. Piotra 532
70. Opieka Boża nad urzędem nauczycielskim następcy św. Piotra (I) 536
71. Opieka Boża nad urzędem nauczycielskim następcy św. Piotra (II) 539
72. Znaki nadziei widoczne w Kościele 542
V. POSŁUGA PREZBITERÓW I DIAKONÓW 545
73. Prezbiterat – służebne uczestnictwo w kapłaństwie Chrystusa 547
74. Misja ewangelizacyjna prezbiterów 550
75. Misja prezbiterów w sakramentalnej posłudze uświęcania 554
76. Kult eucharystyczny zasadniczym posłannictwem prezbiterów 557
77. Prezbiter pasterzem wspólnoty 560
78. Prezbiter człowiekiem poświęconym Bogu 563
79. Prezbiter człowiekiem modlitwy 566
80. Eucharystia w życiu duchowym prezbitera 569
81. Nabożeństwo do Matki Bożej w życiu prezbitera 572
82. Prezbiter człowiekiem miłości 575
83. Logika konsekracji w celibacie kapłańskim 578
84. Prezbiter a ddoczesne 581
85. Prezbiter wobec społeczności świeckiej 585
86. Komunia kapłańska 589
87. Więzi między prezbiterami i ich biskupami 592
88. Więzi prezbiterów ze współbraćmi w kapłaństwie 595
89. Więzi prezbiterów z innymi wiernymi 599
90. Powołanie kapłańskie 602
91. Diakonat w służebnej i hierarchicznej komunii Kościoła 604
92. Funkcje diakona w posłudze duszpasterskiej 607
93. Zarys duchowości diakona 610
VI. ŚWIECCY WE WSPÓLNOCIE CHRZEŚCIJAŃSKIEJ 613
94. Kościelna tożsamość świeckich 615
95. Charakter świecki właściwy laikatowi 618
96. Świeccy wobec tajemnicy Chrystusa 621
97. Powołanie świeckich do świętości 624
98. Duchowość świeckich 627
99. Uczestnictwo świeckich w kapłańtwie Chrystusowym 630
100. Udział świeckich w urzędzie prorockim Chrystusa 632
101. Udział świeckich w urzędzie królewskim Chrystusa 634
102. Apostolstwo i posługi świeckich 637
103. Charyzmaty świeckich 640
104. Dziedziny apostolstwa świeckich: uczestnictwo w misji Kościoła 643
105. Indywidualny i zespołowy udział świeckich w apostolstwie 646
106. Zadania świeckich w porządku doczesnym 649
107. Świat pracy w Kościele 652
108. Godność i apostolstwo ludzi cierpiących 655
109. Chorzy w sercu Kościoła 658
110. Godność i posłannictwo kobiety chrześcijańskiej 661
111. Kobiety w Ewangelii 664
112. Szerokie pole działania kobiety w Kościele 667
113. Niezwykła wielkość macierzyństwa 670
114. Macierzyństwo w kontekście powszechnego kapłaństwa w Kościele 673
115. Apostolstwo małżonków i rodziców 676
116. Kościół a osoby samotne 679
117. Dzieci w sercu Kościoła 681
118. Kościół młodych 684
119. Cenna rola osób starszych w Kościele 687
120. Promocja laikatu chrześcijańskiego w perspektywie nowych czasów 690
VII. ZAKONNICY I ŻYCIE KONSEKROWANE WE WSPÓLNOCIE CHRZEŚCIJAŃSKIEJ 693
121. Życie konsekrowane w Kościele 695
122. Formy życia konsekrowanego w naszych czasach 698
123. Wola Chrystusa fundamentem życia konsekrowanego 701
124. Budzenie powołań do życia konsekrowanego 704
125. Wymiary życia konsekrowanego 707
126. Droga doskonałości 710
127. Konsekrowana czystość 713
128. Konsekrowana czystość w oblubieńczej jedności Chrystusa i Kościoła 716
129. Ewangeliczne ubóstwo istotnym warunkiem życia konsekrowanego 719
130. Ewangeliczne posłuszeństwo w życiu konsekrowanym 722
131. Życie wspólne w świetle Ewangelii 725
132. Praktyka modlitwy w życiu konsekrowanym 728
133. Życie konsekrowane w służbie Kościoła 731
134. Życie konsekrowane znakiem i świadectwem królestwa Chrystusowego 734
135. Kapłani zakonni 737
136. Życie konsekrowanei zakonnych 739
137. Życie konsekrowane kobiet 742
138. Wpływ Ducha Świętego na życie konsekrowane 745
139. Błogosławiona Dziewica Maryja a życie konsekrowane 748
VIII. MISYJNY WYMIAR KOŚCIOŁA 751
140. Powszechna misja Kościoła 753
141. Kościół misyjny 756
142. Rozwój historyczny i perspektywa eschatologiczna misji 759
143. Misja i misje 762
144. Cel misyjnej działalności 765
145. Działalność misyjna w naszych czasach 768
146. Chrystus drogą zbawienia dla wszystkich 771
147. Misja Kościołów lokalnych w obrębie Kościoła powszechnego 774
148. Zadanie misyjne Kościoła w jego relacjach ze światem 777
IX. EKUMENIZM 781
149. Różnorodność w jedności: sprawa ekumenizmu 783
150. Problem ekumeniczny 786
151. Drogi ekumenizmu 789
152. Działalność ekumeniczna 792
153. Ekumenizm w stosunkach z Kościołami wschodnimi 795
154. Ekumenizm a Kościoły odłączone na Zachodzie 798
155. Jedność przezwycięża podziały 800
CHRONOLOGICZNY WYKAZ DOKUMENTÓW 803
WYKAZ SKRÓTÓW 809
INDEKS RZECZOWY 815
INDEKS BIBLIJNY 831
INDEKS AUTORÓW I DZIEŁ CYTOWANYCH 859

FRAGMENTY

WSTĘP DO KATECHEZ O DUCHU ŚWIĘTYM Trzykrotnie Jan Paweł II w wyjątkowy sposób podejmował nauczanie o Duchu Świętym. Najpierw była to encyklika Dominum et Vivificantem – „o Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata”, podpisana 18 maja 1986 roku. Następną okazję stanowiły katechezy środowe, wygłaszane w czasie audiencji generalnych, począwszy od 26 kwietnia 1989 do 3 lipca 1991 roku, i wyjaśniające treść artykułu Credo „Wierzę w Ducha Świętego”. Po raz trzeci temat Ducha Świętego powrócił w wypowiedziach Biskupa Rzymu w ciągu roku 1998, który był poświęcony Trzeciej Osobie Boskiej. Za każdym razem inna jest forma i układ wypowiedzi o Duchu Świętym. W przypadku encykliki mamy do czynienia z dokumentem papieskim najwyższej rangi, który trzeba odczytywać w całości trylogii poświęconej poszczególnym Osobom Trójcy Świętej. Trylogię tę rozpoczyna encyklika Redemptor hominis (1979), traktująca formalnie o Synu Bożym, Odkupicielu Człowieka, faktycznie zaś programowa dla całego pontyfikatu. Z kolei w encyklice Dives in misericordia (1980) mowa jest o Bogu Ojcu, bogatym w miłosierdzie. Całość zamyka encyklika Dominum et Vivificantem. Poznajemy w niej Osobę i dzieło Parakleta w trzech częściach, ukazujących różne Jego aspekty. Najpierw Duch Ojca i Syna zostaje ukazany ze względu na Kościół, który został Nim obdarowany; następnie (w wyraźnym nawiązaniu do soborowej konstytucji Gaudium et spes oraz adhortacji Reconciliatio et paenitentia) – jako Duch, który nieustannie przekonuje świat o grzechu; wreszcie (w perspektywie przypadającego za kilkanaście lat Wielkiego Jubileuszu) – jako Duch, który daje życie Kościołowi i kieruje życiem konkretnego chrześcijanina. Encyklika Dominum et Vivificantem jest adresowana do współczesnego człowieka, wobec którego Papież wyraża pragnienie, by ożywiające działanie Ducha Świętego objawiło się w obecnych czasach w umocnieniu człowieka wewnętrznego, „aby nowy człowiek w nowy sposób pojął również siebie samego, swoje człowieczeństwo”, „by doznał pełnego urzeczywistnienia ów obraz i podobieństwo Boże, jakim człowiek jest od początku”.

Zupełnie inny charakter mają katechezy środowe poświęcone jednemu z artykułów symbolu nicejsko-konstantynopolitańskiego: „Wierzę w Ducha Świętego”. Owe teksty, wygłaszane co tydzień do innego audytorium, stanowią katechetyczny wykład wiary dotyczącej Trzeciej Osoby Boskiej. W wykładzie tym Jan Paweł II na podobieństwo ewangelicznego ojca rodziny „ze swego skarbca wydobywa rzeczy nowe i stare” (Mt 13,52). Ów skarbiec to z jednej strony wiara Kościoła, z drugiej zaś – osobista wiara Biskupa Rzymu. Dlatego pierwszorzędnym źródłem, nieporównywalnie częściej cytowanym niż jakiekolwiek inne, jest tu Pismo Święte, interpretowane według Tradycji i analogii wiary, ale także wedle osobistej i modlitewnej lektury Jana Pawła II. Zgodnie z jego formacją teologiczną, ale także z wykładem wiary, który znajdujemy w Katechizmie Kościoła Katolickiego, również w katechezach o Duchu Świętym najczęściej cytowanym autorem jest św. Tomasz z Akwinu, zaraz potem zaś – św. Augustyn. Nie brak tu, co oczywiste, odniesień do soborowych dokumentów (Dei Verbum, Lumen gentium, Ad gentes) oraz wcześniejszych wypowiedzi Jana Pawła II (Dominum et Vivificantem, Redemptoris Mater, Mulieris dignitatem). Próżno natomiast – co zrozumiałe – szukać polemiki z jakimiś nowinkami teologicznymi, bo przecież w katechezie ojca, skierowanej do posłusznych dzieci, jest to zbędne. Właściwym miejscem dla wypowiedzi polemicznej są dokumenty Kongregacji Nauki Wiary; przykładem tego jest ,,Instrukcja na temat modlitwy w celu osiągnięcia uzdrowienia pochodzącego od Boga” (2000 r.), traktująca o nieprawidłowościach, które mogły się zdarzać w niektórych grupach odwołujących się do Ducha Świętego i Jego mocy.

Jeżeli encyklika Dominum et Vivificantem stanowiła jeden dokument, w sposób wyczerpujący i spójny przedstawiający zagadnienie podjęte przez Papieża, to katechezy – wygłaszane co tydzień przez ponad dwa lata – stanowią całość o zupełnie innym charakterze. W konwencji pojedynczych „jednostek katechetycznych”, podejmujących kolejne zagadnienia szczegółowe, Jan Paweł II systematycznie wyjaśnia tu artykuł wiary o Duchu Świętym. Inaczej natomiast należy potraktować rozważania i homilie, wygłoszone przez Papieża w ciągu roku poświęconego Trzeciej Osobie Boskiej i poprzedzającego Wielki Jubileusz. Te wypowiedzi mają bowiem charakter przygodny i zdecydowanie mniej zwarty, i to nie tylko ze względu na swą okazjonalność. W tym papieskim nauczaniu o Duchu Świętym z roku 1998 szereg tematów stanowi z konieczności powtórzenie wcześniejszych katechez środowych (choć pewne treści są tu sformułowane i zaktualizowane inaczej). Tak więc, po dwóch rozważaniach przed modlitwą Anioł Pański, wygłoszonych na początku Roku Ducha Świętego (21 grudnia 1997 i 6 stycznia 1998), Papież podjął temat tego roku w dniach 20, 27 i 31 maja, 3, 7, 10 i 17 czerwca oraz 1 lipca 1998, by go kontynuować 5, 12, 19 i 26 sierpnia, 2, 9, 16 i 23 września, 14, 21 i 28 października, 4 i 11 listopada oraz 9 grudnia 1998 roku. Różne okoliczności wystąpień w roku poświęconym Trzeciej Osobie Boskiej sprawiają, że pojawiają się tu bardzo interesujące tematy. Dla ilustracji przywołajmy kilka tytułów katechez: Duch Święty we Wcieleniu (27 V 1998), Tajemnica paschalna podstawą daru Ducha Świętego (10 VI 1998), Duch Święty nadrzędnym podmiotem ewangelizacji (1 VII 1998), Duch a ,,znaki czasu” (23 IX 1998), „Pieczęć Ducha” i świadectwo, które sięga męczeństwa (14 X 1998). Na szczególną uwagę zasługują wypowiedzi Ojca Świętego o działaniu Trzeciej Osoby Boskiej, wykraczające poza krąg wierzących. Już same sformułowania ich tytułów wskazują, że zawarte w nich tezy trzeba sytuować w kontekście dialogu międzyreligijnego: Duch działa poza widzialnymi granicami Kościoła (12 VIII 1998), Duch Boży a ,,ziarna prawdy” obecne w religiach niechrześcijańskich (9 IX 1998), Duch a ,,ziarna prawdy” w ludzkiej myśli (16 IX 1998).

Czytelnik, który podejmuje dziś lekturę katechez o Duchu Świętym wygłoszonych przed niemal dwudziestu laty, musi sobie uświadomić, że jego odbiór zasadniczo różni się od tego, jaki był udziałem ich ówczesnych słuchaczy czy niegdysiejszych czytelników. Dziś są one odczytywane w perspektywie już zamkniętego pontyfikatu i nieobecności tego papieża, który tak dużo znaczył dla wielu ludzi wierzących. Dzisiejszy czytelnik zna także – opublikowany później niż te katechezy – Katechizm Kościoła Katolickiego, a także ma za sobą przeżycie Roku Ducha Świętego i Wielkiego Jubileuszu, żeby wymienić tylko najważniejsze wydarzenia. Niegdysiejszy uczestnik pojedynczej katechezy środowej był z tego punktu widzenia o wiele uboższy. Mógł on mieć za sobą, co najwyżej, lekturę encykliki Dominum et Vivificantem, a czytelnik bardziej wyrobiony być może zajrzał do któregoś z wielkich dzieł traktujących w nowy sposób o Duchu Świętym – czy to Yvesa Congara, czy Heriberta Mühlena, by wymienić jedynie tych dwóch znakomitych znawców pneumatologii. Polski uczestnik środowej katechezy, emocjonalnie związany z osobą Jana Pawła II, mógł także pamiętać słowa wygłoszone w czasie pierwszej papieskiej pielgrzymki do Ojczyzny (1979 r.): „Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi… Tej ziemi”. Niezależnie jednak od subiektywnego odbioru, owe katechezy stanowiły ważny element przemian w Kościele katolickim, w którym Duch Święty przestawał być „Bogiem nieznanym”.

Jan Paweł II już na początku swej pierwszej katechezy o Duchu Świętym uświadomił słuchaczom i czytelnikom bliższy kontekst swojego nauczania, mówiąc, że: „Po wyjaśnieniu artykułów o Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, który stał się człowiekiem dla naszego zbawienia, cykl katechez, nawiązujących do symbolu wiary, dochodzi do wyznania wiary w Ducha Świętego. Po zakończeniu cyklu chrystologicznego następuje cykl pneumatologiczny. Skład Apostolski wyraża tę prawdę w sposób zwięzły: «Wierzę w Ducha Świętego». Symbol soborowy nicejsko-konstantynopolitański prawdę o Duchu Świętym podaje w formie bardziej rozwiniętej: «Wierzę w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca i Syna pochodzi. Który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków»” (26 kwietnia 1989).

Kluczem do zrozumienia papieskiego nauczania o Duchu Świętym jest struktura całości tych katechez. Odbiega ona od klasycznego podziału traktatów teologii systematycznej, nawet tych nowszego typu. Wszystkie 82 katechezy zostały pomieszczone w ośmiu częściach, z których wpierw łatwo wydzielić trzy, ułożone według porządku poznania przez człowieka tajemnicy Trójcy Świętej. Papież zaczyna więc od zapowiedzi Ducha Świętego poprzez słowa i czyny Jezusa (część I), które wskazują na obietnicę związaną z przyjściem ,,innego Pocieszyciela” (J 14,16). Część II obejmuje katechezy poświęcone realizacji tej obietnicy poprzez manifestację Ducha Świętego w dniu Pięćdziesiątnicy, część III zaś ukazuje Jego działanie w początkach Kościoła w ujęciu Dziejów Apostolskich. Po tym ujęciu historiozbawczym, charakterystycznym dla św. Łukasza, gdzie następują po sobie zapowiedź i jej wypełnienie, Jan Paweł II przechodzi do ujęcia systematycznego. W nim zaś, w części IV, przywołuje starotestamentalne wypowiedzi o Ruah, które stanowią przygotowanie do nowotestamentowego objawienia Ducha Świętego. Część V, obejmująca największą liczbę katechez (15), realizuje temat we wcześniejszych traktatach teologicznych niemal nieznany, mianowicie rolę Ducha Świętego w życiu i misji Jezusa, od Jego poczęcia do zmartwychwstania. Zupełnie inny charakter mają natomiast katechezy stanowiące część VI, w których nowotestamentalne wypowiedzi o działaniu Trzeciej Osoby Boskiej zostały uporządkowane najpierw według klasycznego podziału źródeł (synoptycy, pisma Jana, Corpus Paulinum), następnie zaś ze względu na sposób objawienia Ducha jako Osoby. Nie dziwi pominięcie w tej części odniesień do Dziejów Apostolskich, bo stanowiłoby to powtarzanie – przynajmniej po części – tego, co znalazło się w części III. Niezwykle interesujące jest to, jak z niezwykłą predylekcją Jan Paweł II w części VI kontempluje wręcz różne sposoby objawiania Ducha Świętego. Mówi więc o Nim jako o Trzeciej Osobie Boskiej (kat. 51), jako Miłości Ojca i Syna (kat. 60), jako pochodzącym od Nich Obu (kat. 59) czy jako o Darze (kat. 61). Ponieważ objawienie i głoszenie prowadzi do wiary, więc i w tej części Papież podejmuje temat odpowiedzi wiary na Boską pedagogię objawiania Ducha.

Dwie ostatnie części zamykają całość, ukazując w sposób komplementarny działanie Ducha Świętego wpierw w odniesieniu do całego Kościoła (część VII), następnie zaś w obszarze życia duchowego pojedynczego człowieka (część VIII). Obok określeń już zadomowionych: „Duch Święty duszą Kościoła” (kat. 62), pojawiają się tu i takie, które niejednego mogą zaskakiwać: „Duch Święty duszą katolickości” (kat. 65) lub „Duch Święty gwarantem nienaruszalności objawienia Bożego w Kościele” (kat. 67). W części VIII zwraca uwagę aspekt dopełniania w historiozbawczym działaniu Ducha Świętego. Można przypuszczać, że to pod wpływem teologii biblijnej uprawianej przez o. Augustyna Jankowskiego OSB z Tyńca, który podkreślał działanie Ducha Dokonawcy, w katechezach papieskich pojawia się temat: „Duch Święty zadatkiem eschatologicznej nadziei i sprawcą wytrwania aż do końca” (kat. 82).

Niezależnie od tego, jak dzisiejszy czytelnik będzie podejmował lekturę owych 82 katechez składających się na wykład artykułu wiary o Duchu Świętym, odkryje on zapewne bez trudu specyfikę tego papieskiego nauczania. Stanowi ono z jednej strony przekaz prawd wiary przez najwyższego ich nauczyciela w Kościele. Jest więc wzorcowe przede wszystkim w tym sensie, że taką właśnie naukę powinni otrzymywać wierzący w całym Kościele. Jest to jednak nie tylko autorytatywne nauczanie Papieża, ale także nauczanie kogoś, kto na podobieństwo ojca rodziny dzieli się swoją wiarą z tymi, których kocha. Warto dodać, że w tym przekazie wiary Jan Paweł II nawiązuje do najlepszego okresu katechezy w Kościele, gdy podstawowym źródłem nauczania i inspiracji było Pismo Święte. W niektórych katechezach dochodzi do głosu sama Biblia, z całą jej obrazowością i poetyką, jak choćby wtedy, gdy Jan Paweł II mówi o biblijnych symbolach Ducha Świętego, takich jak wiatr, gołębica czy ogień (kat. 57). Specyfikę papieskiego nauczania określa także przywoływanie całej bogatej Tradycji odnoszącej się do Trzeciej Osoby Boskiej, również w tych sprawach, w których dochodziło do kontrowersji teologicznych (tak jest na przykład w przypadku określenia Filioque). Owa Tradycja jest jednak przywoływana w sposób krytyczny i pedagogiczny zarazem. Przykładem na to jest chociażby wyjaśnianie przez Papieża rozbieżności pomiędzy tradycyjnie przekazywanym wykazem „siedmiu darów Ducha Świętego” a biblijnym ich uzasadnieniem w Księdze Izajasza (por. Iz 11,2-3). W katechezie 73 wyjaśnia więc Jan Paweł II, że w biblijnym wykazie sześciu różnych darów jeden z nich, określony jako „bojaźń Boża”, w tekście hebrajskim pojawia się dwukrotnie, tłumacz zaś Septuaginty, a następnie Wulgaty, oddał go przez dwa różne określenia: jako „dar bojaźni Bożej” i „dar pobożności”. W dalszej części tej katechezy Papież, wskazując na użyteczność tradycyjnej doktryny dla opisu życia duchowego, omawia – według katechizmu – „siedem darów Ducha Świętego”. W katechezach o Duchu Świętym dochodzi również do głosu stałość papieskiego nauczania. Jan Paweł II raz po raz przywołuje swe wcześniejsze wypowiedzi, na przykład, jak rozumie grzech przeciw Duchowi Świętemu (kat. 47), co obszernie wyjaśnił już wcześniej, w encyklice Dominum et Vivificantem (nr 46). Obok wielu nawiązań do Biblii i Tradycji, znajdziemy w tych katechezach odniesienia do liturgii i do przejawów najzdrowszej pobożności. Tak jest na przykład w katechezie 80, która kończy się słowami hymnu: „Daj zasługę męstwa, daj wieniec zwycięstwa, daj szczęście bez miary”. Na koniec warto przypomnieć, że katechezy o Duchu Świętym były wygłaszane po włosku, stąd są tu przywoływane i skojarzenia, i gra słów w tym języku. W jednym przynajmniej przypadku chciałoby się dopowiedzieć: „Ojcze Święty, gra słów, którą dostrzegasz, występuje nie tylko w języku włoskim, ale także w Twoim ojczystym, polskim języku”. Chodzi o fragment katechezy 27, gdy mowa jest o pokrewieństwie w języku włoskim pomiędzy słowami „duch” (spirito) i „oddech” (respiro). Jednak również w języku polskim „duch” ma wspólny rdzeń z takimi słowami, jak „dech” czy „oddychać”, a jeszcze trzydzieści lat temu piszący te słowa był proszony przez starszego lekarza z kliniki uniwersyteckiej, by właśnie teraz „oddechał”, a za chwilę przestał „oddechać”. Niech lektura katechez o tym jedynym Duchu, którego – przez szacunek i cześć religijną – piszemy wielką literą, przyczyni się do głębokiego oddechu duchowego u czytelników.

ks. Roman Pindel ks. prof. dr hab. Roman Pindel, hermeneutyka biblijna i judaistyka, Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie

I DUCH ŚWIĘTY WIELKĄ OBIETNICĄ CHRYSTUSA 1 „WIERZĘ W DUCHA ŚWIĘTEGO”.
ZAPOWIEDŹ ZESŁANIA
1 „Wierzę w Ducha Świętego”.

Po wyjaśnieniu artykułów o Jezusie Chrystusie, Synu Bożym, który stał się człowiekiem dla naszego zbawienia, cykl katechez, nawiązujących do Symbolu wiary, dochodzi do wyznania wiary w Ducha Świętego. Po zakończeniu cyklu chrystologicznego następuje cykl pneumatologiczny. Skład Apostolski wyraża tę prawdę w sposób zwięzły: „Wierzę w Ducha Świętego”.

Symbol soborowy Nicejsko-Konstantynopolitański prawdę o Duchu Świętym podaje w formie bardziej rozwiniętej: „Wierzę w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca i Syna pochodzi. Który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków”.

2 Symbol – czyli formuła wiary (wyznanie wiary) – odsyła do źródeł biblijnych, gdzie prawda o Duchu Świętym należy do objawienia Boga Trójjedynego. Stąd też pneumatologia Kościoła związana jest z Pismem Świętym, a nade wszystko z Nowym Testamentem, jakkolwiek w Starym jest już w pewnej mierze przygotowana.

Źródłem, do którego wypada naprzód się odwołać, jest Janowy zapis mowy pożegnalnej Chrystusa w przeddzień męki krzyżowej. Chrystus mówi o przyjściu Ducha Świętego w łączności ze swoim „odejściem”, zapowiada Jego przyjście – zstąpienie na Apostołów. „ Jednakże mówię wam prawdę: Pożyteczne jest dla was moje odejście. Bo jeżeli nie odejdę, Pocieszyciel nie przyjdzie do was. A jeżeli odejdę, poślę Go do was” (J 16,7).

Słowa te brzmią jak paradoks; równocześnie Chrystus podkreśla: „jednakże mówię wam prawdę”. Paradoksalne jest ukazanie własnego „odejścia” (a więc męki krzyżowej i wyniszczenia aż do śmierci) jako tego, co „pożyteczne”. Chrystus wyjaśnia ową „pożyteczność”: oto Jego śmierć odkupieńcza warunkuje przyjście Ducha Świętego, które jest ukoronowaniem zbawczego planu Boga, oraz wszystko to, czym Jego przyjście stanie się dla Apostołów i Kościoła. W przyjęciu Ducha – Ożywiciela ludzie otrzymują nowe życie. Odkupienie dokonane przez Chrystusa ma trwać i owocować.

3 Chrystus mówi o swoim odejściu przez śmierć na krzyżu – Jan Ewangelista już w samej tej śmierci widział uwielbienie Ukrzyżowanego. Jednakże słowa Chrystusa wskazują też na „definitywne” odejście we wniebowstąpieniu do Ojca (por. J 16,10). Taki też sens zawierają słowa Dziejów Apostolskich: „Wyniesiony na prawicę Boga, otrzymał od Ojca obietnicę Ducha Świętego i zesłał Go” (Dz 2,33).

Zesłanie Ducha Świętego następuje po wniebowstąpieniu. Wówczas też wydaje swój owoc odkupieńcza męka i śmierć Chrystusa. Chrystus – Syn Człowieczy u szczytu swego mesjańskiego posłannictwa „otrzymuje” od Ojca Ducha Świętego w takiej pełni, w jakiej ma On być „dany” Apostołom i Kościołowi po wszystkie czasy. „ Ja, gdy zostanę nad ziemię wywyższony, przyciągnę wszystkich do siebie” (J 12,32). Słowa te wskazują na powszechność Odkupienia w znaczeniu ekstensywnym, jako zbawienia, które obejmuje wszystkich ludzi i intensywnym, jako pełni łaski, która została im dana.

Ale to powszechne Odkupienie ma się urzeczywistniać przez Ducha Świętego.

4 Duch Święty jest Tym, który przychodzi za sprawą „odejścia” Chrystusa. Słowa z Ewangelii św. Jana (16,7) wskazują na związek natury przyczynowej: Duch zostaje posłany przez Ojca w mocy odkupienia dokonanego przez Chrystusa: „jeżeli odejdę, poślę Go do was”1 . Słowa te, które wskazują, że „zgodnie z zamysłem Bożym «odejście» Chrystusa jest nieodzownym warunkiem «posłania» i przyjścia Ducha Świętego, wskazują zarazem na nowy początek zbawczego udzielania się Boga w Duchu Świętym”2 .

Chrystus przez swoje „wywyższenie” na krzyżu ma pociągnąć do siebie wszystkich (por. J 12,32). W świetle słów z Wieczernika owo „pociągnięcie” jest pozostawione Duchowi Świętemu. Dlatego właśnie Chrystus sam musi odejść. Wcielenie osiąga swą odkupieńczą skuteczność przez Ducha Świętego. Chrystus, odchodząc, nie tylko pozostawia swe zbawcze orędzie. „Daje” Ducha Świętego, z Nim jest związana zbawcza skuteczność tego orędzia i samego Odkupienia w jego pełnym wymiarze.

5 Duch Święty jest przedstawiony w słowach Jezusa, zwłaszcza w mowie pożegnalnej, jako Osoba, różna od Chrystusa: „będę prosił Ojca, a innego Pocieszyciela da wam” (J 14,16). „A Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem” (J 14,26). O Duchu Świętym Chrystus mówi, używając często zaimka osobowego „On”: „On będzie świadczył o Mnie” (J 15,26); „On (...) przekona świat o grzechu” (J 16,8); „Gdy zaś przyjdzie On, Duch Prawdy, doprowadzi was do całej prawdy” (J 16,13); „On Mnie otoczy chwałą” (J 16,14). Tak więc Duch Święty jest Osobą – nie jest jakąś tylko nieosobową mocą, która emanuje z Chrystusa (por. np. Łk 6,19: „moc wychodziła od Niego”), lecz jest Osobą.

Przysługuje Mu własne działanie, a działanie to posiada charakter osobowy. Mówi więc Chrystus o Duchu Świętym do Apostołów: „wy Go znacie, ponieważ u was przebywa i w was będzie” (J 14,17); „On was wszystkiego nauczy i przypomni wam wszystko, co Ja wam powiedziałem” (J 14,26); „będzie świadczył o Mnie” (J 15,26); „doprowadzi was do całej prawdy. (...) powie wszystko” (J 16,13); Chrystusa „otoczy chwałą” (J 16,14); świat zaś przekona o grzechu (por. J 16,8). Z kolei Paweł Apostoł mówi, że Duch woła w sercach naszych (por. Ga 4,6), udziela każdemu tak, jak chce (por. 1 Kor 12,11), „przyczynia się za świętymi” (Rz 8,27).

6 Tak więc Jezus objawia Ducha Świętego jako Osobę (trzecią Osobę Trójcy), której przysługuje działanie o charakterze osobowym. Ale w mowie pożegnalnej Chrystus jednocześnie ukazuje te więzi, jakie łączą Ducha z Ojcem i Synem. Tak więc zawarta w mowie pożegnalnej zapowiedź przyjścia (zstąpienia) Ducha Świętego jest równocześnie definitywnym objawieniem Boga jako Trójcy.

Mówi Chrystus do Apostołów: „ Ja zaś będę prosił Ojca, a innego Pocieszyciela da wam” (J 14,16): „Ducha Prawdy, który od Ojca pochodzi” (J 15,26), „którego Ojciec pośle w moim imieniu” (J 14,26). Jest więc Duch Święty Osobą różną od Ojca i Syna, a równocześnie wewnętrznie z Nimi związaną: „pochodzi” od Ojca, Ojciec Go „posyła” w imieniu Syna – a także ze względu na Odkupienie, którego Syn dokonał ofiarą z siebie samego na krzyżu. Dlatego 23 Chrystus mówi: „ Jeżeli odejdę, poślę Go do was” (J 16,7). „Duch Prawdy, który od Ojca pochodzi”, zostaje zapowiedziany przez Chrystusa jako Pocieszyciel, którego „ Ja wam poślę od Ojca” (J 15,26).

7 W Janowym zapisie mowy z Wieczernika zostaje objawione zbawcze działanie Boga jako Trójcy. Przytoczmy za encykliką: „Duch Święty, jako współistotny w Bóstwie Ojcu i Synowi, jest Miłością i Darem (nie stworzonym), z którego jakby ze źródła (fons vivus) wypływa wszelkie obdarowanie względem stworzeń (dar stworzony): obdarowanie istnieniem wszystkiego poprzez akt stworzenia; obdarowanie człowieka łaską poprzez całą ekonomię zbawienia”3 .

W Duchu Świętym zostaje objawiona sama głębia Bóstwa, głębia osobowa – trynitarna, ożywiająca i zbawcza. Dają temu wyraz Pawłowe słowa z Pierwszego Listu do Koryntian: „Duch przenika wszystko, nawet głębokości Boga samego” (1 Kor 2,10).

26.04.1989 r.


Wydawnictwo M, ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków, t: 12 431 25 50, email: zamowienia@dzielazebrane.pl
Prześlij znajomemu Administracja