WSTĘP DO KATECHEZ O HORYZONTACH AKSJOLOGICZNYCH ŻYCIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO Katechezy środowe, skrupulatnie głoszone przez Jana Pawła II przez cały okres jego długiego pontyfikatu, stanowią ważny element nauczania apostolskiego sprawowanego przez Następcę świętego Piotra. W odróżnieniu od encyklik, adhortacji i innych „wysokich” dokumentów papieskich, poszczególne katechezy są krótkie, a styl dostosowany do mentalności i wiedzy religijnej uczestników cotygodniowych audiencji generalnych. Tematyka tych rozważań bywała różna. W latach 1979-1984 Papież podejmował zagadnienia teologii ciała w odniesieniu do sakramentu małżeństwa, a rozważania te złożyły się na całość zatytułowaną: „Mężczyzną i niewiastą stworzył ich”. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa. Przez kolejne lata (1984-1995) tematem katechez były poszczególne artykuły katolickiego Credo, ich owocem zaś są cztery obszerne tomy poświęcone wierze w Boga Ojca, Syna Bożego, Ducha Świętego oraz w Kościół. Oprócz tych głównych zagadnień, w szeregu katechez środowych Papież poświęcał uwagę różnym tematom związanym z życiem Kościoła (Jubileuszowy Rok Odkupienia, Wielki Jubileusz Roku 2000, inne ważne rocznice lub wydarzenia). Bywały jednak i takie katechezy, które wykraczały poza wymienione kategorie, choć oczywiście również ich celem było przypomnienie i pogłębienie podstawowych prawd wiary oraz ich znaczenie w życiu katolików. Wśród nich szczególne miejsce zajmują rozważania na temat cnót, jakie powinny znamionować wyznawcę Chrystusa, oraz wartości, jakie winien on w swym życiu kultywować. Co więcej: właśnie od tych etycznych tematów Papież swe katechezy rozpoczął, kontynuując cykl zapoczątkowany przez swego poprzednika na Stolicy Piotrowej – Jana Pawła I. On to uczynił przedmiotem swych katechez cnoty teologiczne: wiarę, nadzieję i miłość, więc jeszcze jesienią 1978 roku Jan Paweł II dopełnił ten cykl rozważaniami na temat czterech cnót kardynalnych: roztropności, sprawiedliwości, męstwa i umiarkowania. Po dłuższym czasie (głównie w latach 1998-2000) Papież powrócił do tej tematyki, starając się pokazać, jak owych siedem „lamp” życia chrześcijańskiego (określenie Jana XXIII odnoszące się do trzech teologicznych i czterech kardynalnych cnót) winno rozświetlać pobożność wiernych oraz ich zaangażowanie w sprawy społeczne.

Układ pomieszczonych w niniejszym tomie 28 katechez nie pochodzi od Jana Pawła II, ale od Redakcji, nie zachowuje też ścisłej chronologii poszczególnych rozważań. Układ ten respektuje jednak podstawową chrześcijańską ideę, którą konsekwentnie rozwijał Papież. Wyraża ją szacowne adagium: Gratia non destruit naturam, sed supponit et perficit eam [Łaska (porządek nadprzyrodzony) nie niszczy natury (porządku doczesnego), ale ją zakłada i umacnia]. Cnoty specyficznie chrześcijańskie nie tylko nie pozbawiają wartości tak zwanych cnót naturalnych, ale wręcz na ich fundamencie budują, otwierając człowieka na perspektywę wieczności. Dlatego w pierwszej części pomieszczono katechezy dotyczące cnót kardynalnych, rozszerzone o rozważania pełniej naświetlające sprawiedliwość i jej znaczenie w budowaniu godnego życia na ziemi. Część druga, najobszerniejsza, zawiera pouczenia, jak cnoty teologiczne powinny kształtować pielgrzymowanie chrześcijanina poprzez doczesność. Wreszcie w części trzeciej przypomniana jest perspektywa celu ostatecznego życia ludzkiego, w którego świetle dopiero poszczególne nasze czyny i postawy nabierają pełnego sensu i wartości. Oczywiście, różnicy pomiędzy porządkiem naturalnym a nadprzyrodzonym nie należy rozumieć zbyt prymitywnie: wątki ewangeliczne pozwalają też lepiej rozumieć cnoty naturalne, a te z kolei pozostają istotnym wymogiem i elementem chrześcijańskiego życia. Dlatego Papież – w rozważaniach dotyczących roztropności – przywołuje starożytną myśl grecką, by natychmiast dodać, że „chrześcijanin ma prawo i obowiązek patrzeć na cnotę roztropności także w innej perspektywie”, właśnie biblijnej, w szczególności ewangelicznej. Podobnie też rozważania zawarte w ostatniej części stanowią w istocie rozwinięcie katechezy 21., poświęconej nadziei jako oczekiwaniu i przygotowaniu królestwa Bożego. W tym sensie prezentowany tu zbiór katechez stanowi całość: chociaż każda z nich poświęcona jest innej kwestii, to jednak w sumie dają one w miarę pełny obraz chrześcijańskiego życia, tak jak je rozumiał i pragnął przekazać Papież. Przed wyniesieniem na Stolicę Piotrową był on – przypomnijmy – profesorem etyki i ta wrażliwość na sprawy moralne przenika całe jego papieskie nauczanie.

Wiele z poruszonych tu problemów moralnych znalazło dojrzałe rozwinięcie w obszerniejszych wypowiedziach Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. Zagadnienie sprawiedliwości (wraz z zachętą do budowania „cywilizacji miłości”) stanowiło nić przewodnią wszystkich encyklik społecznych, a także szeregu przemówień i homilii wygłaszanych w Watykanie lub w trakcie rozlicznych podróży apostolskich; obecność Ducha Świętego w życiu chrześcijanina podjął Papież w encyklice Dominum et Vivificantem i potem wielokrotnie do tej sprawy wracał; istotę grzechu i „struktury grzechu” omówił on gruntownie w encyklice Veritatis splendor oraz w adhortacji Reconciliatio et paenitentia; trosce o dialog ekumeniczny dawał Papież wyraz stale, od pierwszej encykliki Redemptor hominis, poprzez encyklikę Ut unum sint, aż po ostatnie swe publiczne wystąpienia; przykłady można by mnożyć. A jednak ten zbiór krótkich katechez zachowuje – także w kontekście całego nauczania Jana Pawła II – niezastąpioną wartość. Stanowią one swoisty „elementarz”, pełniący rolę podobną do Elementarza etycznego, który publikował biskup Karol Wojtyła na łamach „Tygodnika Powszechnego” w latach 1957-1958. Podobnie jak tamten cykl krótkich rozważań miał zachęcić odbiorców do głębszego przemyślenia podstawowych zagadnień moralnych, tak również ten cykl katechez, opatrzony wspólnym tytułem Horyzonty aksjologiczne życia chrześcijańskiego, spełni swą rolę, jeśli pobudzi Czytelników do refleksji nad sprawami, które nikomu z nas nie mogą być obce, oraz zachęci do sięgnięcia po inne teksty papieskie, w których szereg problemów, tu podjętych tylko wstępnie i przystępnie, zostało potraktowanych głębiej i szerzej. Zachęcając do lektury przebogatej spuścizny Jana Pawła II, musimy jednak pamiętać, że celem tych katechez, jak zresztą całego nauczania papieskiego, pozostaje nade wszystko nie sama znajomość owych tekstów, ale refleksja nad własnym życiem i jego odnowa w Chrystusie.
ks. Andrzej Szostek MIC

CNOTY MORALNE ŻYCIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO
1 ROZTROPNOŚĆ Kiedy w środę 27 września Ojciec Święty Jan Paweł I przemawiał do uczestników audiencji generalnej, nikt nie mógł sobie wyobrażać, że było to ostatnie jego wystąpienie. Jego śmierć – po 33 dniach pontyfikatu – zaskoczyła i napełniła głęboką żałobą cały świat. Wznieciwszy w Kościele tak wielką radość i obudziwszy w sercach ludzi tak wielką nadzieję, w tak krótkim czasie dokonał i doprowadził do końca swoją misję. W jego śmierci sprawdziły się tak wiele razy powtarzane słowa Ewangelii: „(...) bądźcie gotowi, bo w chwili, której się nie domyślacie, Syn Człowieczy przyjdzie” (Mt 24,44). Jan Paweł I czuwał zawsze. Wezwanie Pana nie zaskoczyło go. Poszedł za nim z tą samą drżącą radością, z jaką 26 sierpnia przyjął wybór na tron św. Piotra.

Dzisiaj po raz pierwszy staje przed wami Jan Paweł II. Po upływie 4 tygodni od tamtej audiencji generalnej pragnie was pozdrowić i rozmawiać z wami. Pragnie omawiać w dalszym ciągu tematy rozpoczęte już przez Jana Pawła I. Pamiętamy, że mówił o cnotach teologicznych: o wierze, nadziei i miłości. Zakończył miłością. Ta cnota – która stanowiła przedmiot jego ostatniej nauki – jest tutaj na ziemi największą cnotą, jak uczy św. Paweł (1 Kor 13,13); jest cnotą, która przekracza próg życia i śmierci. Ponieważ gdy kończy się czas wiary i nadziei, trwa Miłość. Jan Paweł I przeszedł już przez czas wiary, nadziei i miłości, która tak wspaniale wyraziła się na tej ziemi i której pełnia odsłania się jedynie w wieczności.

Dzisiaj mamy mówić o innej cnocie, ponieważ z notatek zmarłego papieża dowiedziałem się, że jego intencją było mówić nie tylko o trzech cnotach teologicznych: wierze, nadziei i miłości, lecz także o czterech cnotach tak zwanych kardynalnych. Jan Paweł I chciał mówić o siedmiu „lampach” życia chrześcijańskiego, jak nazwał je papież Jan XXIII.

Otóż dzisiaj chcę dalej prowadzić ten schemat, który zmarły papież sobie przygotował, i mówić krótko o cnocie roztropności. O tej cnocie niemało mówili już starożytni. Jesteśmy im za to winni głębokie uznanie i wdzięczność. W pewnym wymiarze uczyli nas, że wartość człowieka należy mierzyć miarą dobra moralnego, które on urzeczywistnia w swoim życiu. To właśnie zapewnia na pierwszym miejscu cnota roztropności. Człowiek roztropny, który zabiega o to wszystko, co jest naprawdę dobre, stara się mierzyć każdą rzecz, każdą sytuację i całe swoje działanie według miary dobra moralnego. Roztropny nie jest zatem ten, kto – jak często się uważa – potrafi radzić sobie w życiu i czerpać z niego jak najwięcej korzyści, lecz ten, kto całe swoje życie potrafi układać zgodnie z głosem prawego sumienia i zgodnie z wymaganiami właściwej moralności.

W ten sposób roztropność stanowi klucz do urzeczywistniania podstawowego zadania, jakie każdy z nas otrzymał od Boga. Tym zadaniem jest doskonałość samego człowieka. Bóg dał każdemu z nas własne człowieczeństwo. Jest rzeczą konieczną, byśmy odpowiedzieli na to zadanie, programując je konsekwentnie.

Ale chrześcijanin ma prawo i obowiązek patrzeć na cnotę roztropności także w innej perspektywie. Ona jest jakby obrazem i podobieństwem Opatrzności samego Boga w wymiarach konkretnego człowieka. Ponieważ człowiek – wiemy to z Księgi Rodzaju – został stworzony na obraz i podobieństwo Boga. A Bóg urzeczywistnia swój plan w historii stworzenia, a nade wszystko w historii ludzkości. Celem tego zamysłu – jak uczy św. Tomasz – jest ostateczne dobro wszechświata. Sam zamysł w historii ludzkości staje się po prostu planem zbawienia, planem, który obejmuje nas wszystkich. „W centralnym punkcie jego urzeczywistnienia znajduje się Jezus Chrystus, w którym znalazła wyraz odwieczna miłość i troska samego Boga, Ojca, o zbawienie człowieka. Jest ona równocześnie pełnym wyrazem Bożej Opatrzności”.

Otóż, człowiek, który jest obrazem Boga, powinien być – jak znowu uczy św. Tomasz – w jakiś sposób opatrznością. Ale na miarę swojego życia. Może on uczestniczyć w wielkiej drodze wszystkich stworzeń prowadzącej do celu, którym jest dobro stworzenia. Powinien – wyrażając się jeszcze bardziej językiem wiary – uczestniczyć w Boskim planie zbawienia. Powinien iść ku zbawieniu oraz pomagać innym, aby się zbawili. Pomagając innym, zbawia sam siebie.

Proszę, by każdy ze słuchających mnie w tym świetle pomyślał teraz o własnym życiu. Czy jestem roztropny? Czy żyję w sposób konsekwentny, odpowiedzialny? Czy program, który urzeczywistniam, służy prawdziwemu dobru? Czy służy zbawieniu, którego pragnie dla nas Chrystus i Kościół? Jeżeli słucha mnie dzisiaj student lub studentka, syn lub córka, niech w tym świetle popatrzy na swoje zadania szkolne, lektury, zainteresowania, rozrywki, środowisko przyjaciół i przyjaciółek. Jeżeli mnie słucha ojciec lub matka rodziny, niech pomyśli przez chwilę o swoich obowiązkach małżeńskich i rodzicielskich. Jeżeli mnie słucha minister lub mąż stanu, niech popatrzy na zasięg swoich obowiązków i swojej odpowiedzialności. Czy szuka prawdziwego dobra społeczeństwa, narodu, ludzkości? Czy tylko stronniczych i częściowych interesów? Jeżeli mnie słucha dziennikarz, publicysta, człowiek wywierający wpływ na opinię publiczną, niech zastanowi się nad wartością i nadcelem tego swojego wpływu.

Również ja, który przemawiam do was, ja papież, co powinienem czynić, aby postępować roztropnie? Przychodzą mi na myśl listy Albino Lucianiego, wówczas patriarchy Wenecji, do św. Bernarda. W swojej odpowiedzi danej kardynałowi Lucianiemu, opat z Clairvaux – Doktor Kościoła – przypomina z wielkim naciskiem, że kto rządzi, powinien być „roztropny”. Co zatem winien czynić nowy papież, aby działać roztropnie? Bez wątpienia powinien wiele czynić w tym kierunku. Powinien ciągle uczyć się i ciągle rozważać te problemy. Ale prócz tego co może czynić? Powinien modlić się i starać się posiąść ten dar Ducha Świętego, który nazywa się darem rady. I wszyscy, którzy pragną, aby nowy papież był roztropnym pasterzem Kościoła, niech usilnie modlą się o dar rady dla niego. I dla siebie samych niech także proszą o ten dar za szczególnym wstawiennictwem Matki dobrej rady. Ponieważ trzeba bardzo pragnąć, by wszyscy ludzie postępowali roztropnie, a z prawdziwą roztropnością działali ci, którzy piastują władzę. Ażeby Kościół – roztropnie, wzmacniając się darami Ducha Świętego, a w szczególności darem rady – skutecznie uczestniczył w tej wielkiej drodze ku dobru wszystkich oraz by wszystkim ukazywał drogę wiecznego zbawienia.
25.10.1978

2 BEZ SPRAWIEDLIWOŚCI NIE MA MIŁOŚCI
1 W czasie tych pierwszych audiencji, kiedy mam szczęście spotkać się z wami, przybywającymi tutaj do Rzymu z Kalii i z tylu innych krajów, pragnę, jak powiedziałem już 25 października, prowadzić dalej i rozwijać tematy ustalone przez Jana Pawła I, mojego poprzednika. Chciał on mówić nie tylko o trzech cnotach teologicznych: o wierze, nadziei i miłości, lecz także o czterech cnotach (kardynalnych: o roztropności, sprawiedliwości, męstwie i wstrzemięźliwości. Widział w nich – we wszystkich razem – niejako siedem lamp życia chrześcijańskiego. Ponieważ Bóg powołał go do wieczności, mógł mówić jedynie o trzech zasadniczych: o wierze, nadziei i miłości, które rozjaśniają całe życie chrześcijanina. Jego niegodny następca, spotykając się z wami, aby w duchu nieodżałowanego poprzednika zastanawiać się nad cnotami kardynalnymi, pragnie zapalić w pewien sposób dalsze lampy przy jego grobie.

2 Dzisiaj wypada mi mówić o sprawiedliwości. Może nawet dobrze, że taki jest temat pierwszej katechezy w listopadzie. Ten bowiem miesiąc skłania nas do utkwienia wzroku na życiu każdego człowieka i równocześnie na życiu całej ludzkości w perspektywie ostatecznej sprawiedliwości. Jesteśmy wszyscy w jakiś sposób świadomi tego, że w przemijalności tego świata nie jest rzeczą możliwą realizacja pełnej miary sprawiedliwości. Może tyle razy słyszane słowa: „Nie ma sprawiedliwości na tym świecie”, są owocem zbyt łatwego uproszczenia. Jednakże jest w nich również podstawa głębokiej prawdy. Sprawiedliwość jest w pewien sposób większa od człowieka, od wymiarów jego życia ziemskiego, od możliwości ustalenia w tym życiu stosunków w pełni sprawiedliwych między ludźmi, środowiskami, społeczeństwami i grupami społecznymi, narodami itd. Każdy człowiek żyje i umiera z pewnym uczuciem nienasycenia sprawiedliwością, ponieważ świat nie jest w stanie zadowolić w pełni istoty stworzonej na obraz Boży, ani w głębi jej osoby, ani w różnych aspektach jej życia ludzkiego. I w ten sposób, za pośrednictwem tego głodu sprawiedliwości człowiek otwiera się dla Boga, który „jest samą sprawiedliwością”. Jezus w Kazaniu na górze wyraził to w sposób bardzo jasny i zwięzły, mówiąc: „Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, albowiem oni będą nasyceni” (Mt 5,6). Mając przed oczyma ten ewangeliczny sens sprawiedliwości, powinniśmy uważać ją jednocześnie za podstawowy wymiar życia ludzkiego na ziemi: życia człowieka, społeczeństwa, ludzkości. Jest to wymiar etyczny. Sprawiedliwość jest podstawową zasadą egzystencji i koegzystencji ludzi, jak również wspólnot ludzkich, społeczeństw i narodów. Prócz tego sprawiedliwość jest zasadą egzystencji Kościoła jako Ludu Bożego oraz zasadą koegzystencji Kościoła i różnych struktur społecznych, w szczególności państwa, jak również organizacji międzynarodowych. Na tym rozległym i zróżnicowanym terenie człowiek i ludzkość szukają nieustannie sprawiedliwości: jest to proces trwały i jest to zadanie najwyższej wagi.

3 Zależnie od różnych relacji i różnych aspektów, sprawiedliwość otrzymała w ciągu wieków bardzo stosowne określenia. Stąd pojęcie sprawiedliwości: wymiennej, rozdzielczej, prawnej i społecznej. To wszystko świadczy o tym, że sprawiedliwość ma podstawowe znaczenie dla porządku moralnego między ludźmi w relacjach społecznych i międzynarodowych. Można powiedzieć, że sam sens egzystencji człowieka na ziemi jest związany ze sprawiedliwością. Określić poprawnie „co jest należne” każdemu od wszystkich i jednocześnie wszystkim od każdego, „to, co jest należne” (debitum) człowiekowi od człowieka w różnych systemach i relacjach – określić, a przede wszystkim urzeczywistnić – jest wielką rzeczą, dzięki której każdy człowiek żyje i dzięki której jego życie ma sens.

Dlatego w ciągu wieków ludzkiej egzystencji na ziemi trwa nieustanny wysiłek i nieustanna walka w celu uporządkowania według sprawiedliwości całokształtu życia społecznego w różnych jego aspektach. Trzeba z szacunkiem patrzeć na wielorakie programy i działania, niekiedy reformatorskie, różnych tendencji i systemów. Trzeba równocześnie uświadomić sobie, że nie chodzi tutaj przede wszystkim o systemy, ale o sprawiedliwość i o człowieka. Nie może człowiek być dla systemu, lecz system musi być dla człowieka. Dlatego trzeba bronić się przed zesztywnieniem systemu. Myślę o systemach społecznych, ekonomicznych, politycznych, kulturalnych, które winny być wrażliwe na człowieka, na jego całkowite dobro, winny być zdolne do zreformowania siebie, swoich własnych struktur zgodnie z tym, czego wymaga pełna prawda o człowieku. Z tego punktu widzenia trzeba oceniać wielki wysiłek naszych czasów, zmierzający do określenia i umocnienia „praw człowieka” w życiu dzisiejszej ludzkości, narodów i państw.

Kościół naszego wieku pozostaje w nieustannym dialogu na wielkim froncie współczesnego świata, jak o tym świadczą liczne encykliki papieży i doktryna II Soboru Watykańskiego. Obecny papież będzie musiał z pewnością wielokrotnie powracać do tych tematów. W dzisiejszym krótkim wykładzie trzeba ograniczyć się do zasygnalizowania tylko tego rozległego i zróżnicowanego terenu.

4 Konieczną zatem jest rzeczą, aby każdy z nas mógł żyć w poczuciu sprawiedliwości, a bardziej jeszcze, by każdy z nas był sprawiedliwy i postępował sprawiedliwie względem bliskich i dalekich, względem wspólnoty, społeczeństwa, którego jest członkiem, i względem Boga.

Sprawiedliwość ma wiele odniesień i wiele form. Istnieje także forma sprawiedliwości, która odnosi się do tego, co człowiek „winien” Bogu. Jest to temat sam z siebie zasadniczy i obszerny. Nie będę go teraz rozwijał, chociaż nie mógłbym powstrzymać się od wskazania go.

Zatrzymajmy się tymczasem na ludziach. Chrystus zostawił nam przykazanie miłości bliźniego. W tym przykazaniu zawarte jest także to wszystko, co się odnosi do sprawiedliwości. Nie może istnieć miłość bez sprawiedliwości. Miłość „przewyższa” sprawiedliwość, ale równocześnie znajduje ona swoje sprawdzenie się w sprawiedliwości. Nawet ojciec i matka, kochając swoje dziecko, muszą być sprawiedliwi wobec niego. Jeżeli sprawiedliwość jest zachwiana, również miłość jest narażona na niebezpieczeństwo.

Być sprawiedliwym znaczy oddawać każdemu, co mu się należy. Odnosi się to do dóbr doczesnych, natury materialnej. Lepszym przykładem może być tutaj wynagrodzenie za pracę lub tak zwane prawo do owoców swojej pracy lub swojej ziemi. Jednakże człowiekowi przysługuje prócz tego dobre imię, szacunek, poważanie, sława, na jaką zasługuje. Im więcej poznajemy człowieka, tym więcej odsłania się nam jego osobowość, jego charakter, jego umysł i jego serce. I tym więcej zdajemy sobie sprawę – i powinniśmy zdawać sobie z tego sprawę – jakim kryterium go „mierzyć” i co znaczy być sprawiedliwym wobec niego.

Dlatego konieczną jest rzeczą nieustanne pogłębianie znajomości sprawiedliwości. Nie jest to wiedza teoretyczna. Jest to cnota, jest to zdolność ducha ludzkiego, woli ludzkiej, a także serca. Trzeba prócz tego modlić się, by być sprawiedliwym i umieć być sprawiedliwym.

Nie możemy zapominać słów naszego Pana: „Taką miarą, jaką wy mierzycie, wam odmierzą” (Mt 7,2).

Człowiek sprawiedliwy jest człowiekiem „sprawiedliwej miary”.

Obyśmy wszyscy byli takimi! Obyśmy wszyscy nieustannie dążyli do tego, by stać się takimi! Wszystkim udzielam swojego błogosławieństwa.

8.11.1978