WSTĘP DO PIELGRZYMEK
JAN PAWEŁ II: PAPIEŻ–PIELGRZYM
Wciąż wracam pamięcią do faktów, okoliczności i chwil przeżytych w trakcie zagranicznych podróży Jana Pawła II. Te obrazy i wspomnienia stają mi przed oczami jak żywe. Nic dziwnego: mieliśmy przecież do czynienia z pontyfikatem, w czasie którego prawie wszystko zostało pokazane i dziś można do tego wracać, sięgając do dokumentacji fotograficznej lub filmowej. Teraz przyszedł czas na zrozumienie prawdziwego znaczenia tych obrazów.

Musimy zastanowić się, co faktycznie wydarzyło się dzięki pielgrzymowaniu Jana Pawła II. Trzeba zadać sobie pytanie o przyczynę tego jego podróżowania – i o to, czy faktycznie konieczne było tak częste opuszczanie przezeń Rzymu.

Czy naprawdę warto było wyruszać w te wszystkie podróże, aby przebywać w danym miejscu czasami tylko jeden dzień albo nawet kilka godzin? A przede wszystkim: co miejscowej ludności dawała obecność Papieża? Zanim zagłębimy się w to, co można by określić jako sens papieskiego podróżowania, zacznijmy od pewnej anegdoty.

W styczniu 1980 roku w jednej z rzymskich parafii jedenastoletni chłopiec zapytał Jana Pawła II:
– Ojcze Święty, dlaczego ciągle podróżujesz po świecie?
To dziecięce pytanie nadało kształt wątpliwościom, jakie niepokoiły wielu dorosłych. Jednym słowem, pytanie to zdawało się sugerować, że Papież nie powinien tak często opuszczać Rzymu. I faktycznie: ponieważ jego posługa ma charakter uniwersalny, można założyć, że to Rzym jest miejscem, w którym powinien on rozwiązywać problemy Kościoła powszechnego. W niewinności tego pytania kryła się zatem pewna koncepcja papieskiej posługi. Rozmowa między jedenastolatkiem i Biskupem Rzymu dotyczyła więc, jak widać, poważnych pojęć eklezjologicznych.

Odpowiedź Jana Pawła II była, jak zwykle, bardzo bezpośrednia:
– Papież dużo podróżuje, ponieważ nie wszyscy są tutaj obecni.

Wyraz twarzy dziecka pokazał, że jego ciekawość została zaspokojona. Trudno jednak sądzić, że chłopiec zrozumiał wszystkie implikacje ukryte w tej zwięzłej odpowiedzi.

Co bowiem oznacza zwrot: „nie wszyscy są tutaj obecni”? To znaczy, że nie wszystkie problemy świata można rozwiązać, mając do pomocy jedynie „rzymską” wrażliwość i „rzymski” punkt widzenia. Ponadto bardzo ważny jest kontekst. Nie jest przecież tym samym mówienie o godności człowieka we Włoszech w roku 1980 – i podejmowanie tego tematu w tym samym roku, ale w Polsce. Trudno też stawiać znak równości pomiędzy słowami o wolności, wypowiedzianymi w Paryżu i w Hawanie, w USA i w Burundi... „Nie wszyscy są tutaj obecni...” Być może Jan Paweł II chciał przez to powiedzieć, że Papież mówi wciąż to samo (głosi Ewangelię), jednak różnice kulturowe – w niektórych miejscach (tam, gdzie wyznawane są zupełnie inne wartości) – mogą zamienić wypowiadaną przezeń prawdę o Bogu i o człowieku w abstrakcję. Skoro „nie wszyscy są tutaj obecni” – Papież ma obowiązek jechać do świata, żeby podjąć dialog z innymi opiniami i kulturami oraz pokazać w ten sposób i uzasadnić sens swojej misji, która ma charakter uniwersalny.

Współczesna historia papieskiego podróżowania nie zaczyna się od Jana Pawła II. Niemniej prawdziwą wartością pielgrzymek, jakie odbyły się za jego pontyfikatu, nie była ani ich częstotliwość, ani długość. Była nią natomiast sama forma podróży.

Dla Jana Pawła II podróż oznaczała całkowite zanurzenie się w lokalną rzeczywistość, która zmieniała się w zależności od okoliczności i miejsca. Jego pielgrzymki zawsze były oryginalne, gdyż nietypowy i nowy był sposób, w jaki ludzie w różnych szerokościach geograficznych przyjmowali to samo przesłanie odkupienia.

Karol Wojtyła, jeszcze jako biskup, pozostawił ślad tej swojej wizji w niektórych dokumentach II Soboru Watykańskiego. A jako papież przełożył treść tych dokumentów na konkretne życie. Miał bowiem przed sobą konkretne zadania dla Kościoła. Po pierwsze, Kościół musi utwierdzać wiarę i życie wiernych, pogłębiając świadomość ich chrześcijańskiej tożsamości. Po drugie, Kościół musi mieć dzisiaj na uwadze projekt dialogu z różnymi kulturami oraz z problemami typowymi dla naszych czasów. Po trzecie zaś, Kościół musi pobudzać chrześcijańską duszę, odpowiedzialność za działalność apostolską zagrożoną błędnymi interpretacjami tolerancji, która swoimi korzeniami sięga myśli oświeceniowej.

To potrójne zadanie – zarówno z teoretycznego, jak i praktycznego punktu widzenia – wydawało się niemożliwe do zrealizowania. Tym bardziej w czasie jednego pontyfikatu. Utwierdzanie tożsamości katolickiej w kontekście kulturowym naznaczonym przez uprzedzenia wobec korzeni chrześcijańskich zdawało się wykluczać dialog ze współczesnością. A dialog to przecież zawsze współdzielenie i komunikacja: jego miarą jest wzajemne zaufanie, czyli brak podejrzliwości i uprzedzeń. Dialog poprzedza – i towarzyszy mu – obopólny respekt.

Jak utwierdzać i pogłębiać tożsamość katolików przy jednoczesnym uniknięciu sprowadzania jej do „własnej prawdy” i przy uniknięciu wyalienowania ze społeczeństwa, które dąży do eliminacji Boga?

Jan Paweł II dobrze znał trudności pojawiające się w kontekście relacji Kościoła ze współczesnym społeczeństwem. Jednak pielgrzymowanie po świecie było dlań koniecznością, gdyż „nie cały świat jest obecny w Rzymie”. Systematyczna wytrwałość i nieugięte pragnienie spotykania ludności całego świata samo w sobie jest zasadniczym elementem sposobu, w jaki Papież rozumiał życie duszpasterza. „Kiedyś – mówił – ksiądz mógł spodziewać się, że wierni przyjdą do niego po radę. Dzisiaj to on musi wyjść do ludzi”.

Z tego względu jego podróże na pięć kontynentów odegrały decydującą rolę w określeniu nie tylko tego, jak świat patrzy dzisiaj na papiestwo, ale przede wszystkim tego, jak Kościół widzi dziś swoją misję.

Nie da się opowiedzieć tego, co działo się podczas papieskiego pielgrzymowania, zaś jego rezultaty są trudne do oceny.

Z jednej strony mamy słowa Ojca Świętego, zawarte w tekstach przemówień i homilii. Z drugiej strony mamy to, co poprzez jego obecność – i jedynie poprzez jego niezastąpioną obecność jako papieża – zachodziło w ludziach, w mieszkańcach każdego z krajów, które odwiedzał. I jedno, i drugie było otwarte na tchnienie Ducha Świętego. Ale podczas gdy przemówienia i homilie były w jakimś stopniu wpisane w program pielgrzymki, to drugie pozostawało wyłącznym dziełem Boga.

Jako osoba ciekawa, a także z racji mojej pracy, starałem się nieraz zrozumieć szczególny plan Boga, który wyrażał się poprzez podróże Ojca Świętego. W Kisangani na przykład, nad brzegiem rzeki Kongo, w pewną noc, kiedy upał nie pozwalał zasnąć po trudnym i męczącym dniu, miałem okazję przeprowadzić rozmowę z młodym misjonarzem, który z powodu malarii, pracy fizycznej i licznych trudności przedwcześnie się postarzał. Spytałem go wówczas: – Czy warto było, aby Papież na kilka godzin przybył tutaj, skoro jutro rano musi znowu wyruszyć w drogę? – My nie wiemy – odpowiedział – czego Bóg pragnie tutaj dokonać. Ale jeśli podróż Papieża ocenimy jedynie z punktu widzenia dobra, jakie jego obecność dokonała w mojej duszy, to jego kilkugodzinna wyprawa do Kisangani jest w pełni uzasadniona.

Z kolei w roku 1988 w Nampuli, w Mozambiku – kraju zniszczonym przez toczącą się wówczas wojnę domową, w czasie wizyty Ojca Świętego zetknąłem się z małą wspólnotą sióstr żyjących w skrajnej nędzy i izolacji.

Starając się i tu dostrzec plan Boży, zadałem jednej z zakonnic to samo pytanie co poprzednio.

– Obecność Papieża – odpowiedziała mi – była nie tylko naszym wielkim pragnieniem: ona była niezbędna! Byłyśmy zrozpaczone. Ze względu na ogromne, trwające od wielu lat cierpienie nieustannie dręczyła nas pokusa, żeby to wszystko zostawić...

Nie pytałem o nic więcej. Wolałem własną ciekawością nie profanować prawdziwego znaczenia owego „wszystko zostawić”.

Zasadnicza kwestia polegała na tym, że podczas tych podróży sam Kościół, jego prawdziwa tajemnica stawała się w osobie Jana Pawła II widzialną rzeczywistością. W centrum ikonografii podróży jawił się Papież, ale sercem wizyty nie była wcale jego postać: on był jedynie znakiem rzeczywistości wyższej, która wykraczała poza to, co widzialne.

Podróżowanie Jana Pawła II przyniosło też inny, nieprzewidziany owoc – i to daleko od miejsc, do których odbywała się każda podróż. Dzięki środkom masowej komunikacji ten fakt religijny (pielgrzymka Biskupa Rzymu) znalazł się w centrum chwilowego zainteresowania kultury, która – jak się wydawało – pragnie zamknąć religię w obszarze subiektywności. Wiara w jakimś stopniu stała się widzialna, a Jan Paweł II dzięki swemu pielgrzymowaniu przyczynił się do pokazania, iż w kulturowym pejzażu naszej epoki zaczynają rozpadać się antyreligijne uprzedzenia, które w ostatnich stuleciach dominowały na scenie nowożytnej.

Joaquín Navarro-Valls prof. Joaquín Navarro-Valls, hiszpański dziennikarz, dyrektor biura prasowego Stolicy Apostolskiej (1984–2006), wykładowca komunikacji społecznej; Papieski Uniwersytet Świętego Krzyża w Rzymie

WSTĘP
DO PIELGRZYMEK JANA PAWŁA II DO POLSKI Pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny były jak światło, które oświeca mrok. Papież bardzo precyzyjnie ustalał cel i temat każdej z nich. I tak pielgrzymka w roku 1979 (2–10 czerwca; hasło: ,,Gaude, Mater Polonia”) to przede wszystkim uczczenie 900. rocznicy śmierci św. Stanisława, biskupa i męczennika, jednego z głównych patronów Polski. Symbolika tej postaci była wówczas dla wszystkich niezwykle czytelna: święty Stanisław to człowiek Kościoła, który w imię porządku moralnego przeciwstawił się władzy króla Bolesława Śmiałego. Dał świadectwo prawdzie i poniósł za to śmierć męczeńską. Jego ofiara zaowocowała wewnętrzną przemianą i nawróceniem króla. Symboliki tej obawiały się władze PRL i dlatego uniemożliwiły obecność Papieża na przypadającej w maju rocznicy śmierci Świętego. Mimo to Jan Paweł II zrealizował swój zamysł: kościelne obchody tej rocznicy zostały przesunięte na czerwiec (i włączone w liturgiczny czas Zielonych Świątek), a Ojciec Święty swą modlitwą, nauczaniem i świadectwem i tak przyspieszył proces upadku reżimu komunistycznego. Potężny system, niszczący nadzieje wielu Polaków, w zetknięciu ze Świadkiem Prawdy okazał się kruchy i słaby, tak jakby zbudowany był na piasku. Zmiany społeczno-polityczne, które przed 1979 rokiem wydawały się niemożliwe, rok później ogarnęły cały kraj. Swoją modlitwą o zesłanie Ducha Świętego Jan Paweł II niejako bierzmował Polskę. Odwołanie się do spraw najważniejszych, do pytań podstawowych (Kim jest człowiek? Jaki jest sens ludzkiego życia? Jak rozumieć historię życia pojedynczego człowieka i całego narodu?), ukazało miałkość marksistowskiej ideologii. Ogromne znaczenie miało i to, że Jan Paweł II wskazywał na kulturę narodową, tak bardzo związaną z Chrystusem, a poprzez swoje pielgrzymki otworzył nasze serca na działanie Boga. Słowa Papieża, na przykład te wypowiedziane podczas drugiej pielgrzymki – w 1983 roku (16–23 czerwca; hasło: ,,Pokój tobie, Ojczyzno moja”), w czasie stanu wojennego – dodawały nam odwagi i nadziei w walce z systemem totalitarnym. Ojciec Święty bezkompromisowo głosił prawdę, piętnował kłamstwo. Zwracał się do całego narodu, kiedy mówił o wytrwałości i odpowiedzialności, o stawianiu sobie wymagań, o powołaniu do świętości i więzi z Eucharystią – na przykład w roku 1987 (8–14 czerwca; hasło: Do końca ich umiłował”). I wciąż podkreślał, że nie ma skuteczniejszej drogi odrodzenia społeczeństwa niż odrodzenie przez rodzinę.

Nauczanie Jana Pawła II już po odzyskaniu niepodległości – na przykład w roku 1991 (1–9 czerwca i 13–16 sierpnia; hasło: ,,Bogu dziękujcie. Ducha nie gaście”) – było orędziem prorockim, ukazującym zagrożenia związane ze zmianą systemu (m.in. bezwzględna pogoń za zyskiem, egoizm, brak wrażliwości na biedę i potrzeby drugiego człowieka). Ojciec Święty przewidywał przyszłe kryzysy, zagrożenia i problemy, wskazywał, jak je pokonywać i przezwyciężać – apelując o prymat sumienia w działalności społecznej (na przykład nieoficjalna, jednodniowa wizyta 22 maja 1995 roku). Niestety, był wtedy przez wiele środowisk ignorowany i niezrozumiany. Katecheza Ojca Świętego koncentrowała się wówczas na odbudowie życia moralnego i na przygotowaniu Polaków do dobrego wykorzystania daru niedawno odzyskanej wolności. Nauka o prawdzie i wolności trafiała w samo sedno problemów współczesnej Polski. Wolność – przypominał Jan Paweł II – jest ściśle związana z odpowiedzialnością wobec Boga, bliźnich, świata i wobec samego siebie. Prawda, którą jest Bóg, wymaga odpowiedzi wolnej woli człowieka, a powiedzenie „tak” Jezusowi realizuje się w codziennej wierności Bożym przykazaniom. Nieprzypadkowo pielgrzymka w 1991 roku, w niepodległej już i wolnej Rzeczypospolitej, miała charakter wielkich narodowych rekolekcji opartych na Dekalogu. Jak wcześniej Jan Paweł II wielokrotnie odwoływał się do chrześcijańskich korzeni polskiej kultury, tak w roku 1997 (31 maja – 10 czerwca; hasło: ,,Chrystus wczoraj, dziś i na wieki”) – w obliczu integracji europejskiej – przypominał postać świętego Wojciecha, patrona zrodzonego już przed tysiącem lat marzenia o kontynencie jednoczącym się w imię Chrystusa (a także świętej Jadwigi królowej). Papieska inicjatywa zwołania ,,drugiego zjazdu gnieźnieńskiego”, spotkania prezydentów siedmiu państw Europy Środkowej (Gniezno, 3 czerwca 1997), stanowi przykład twórczego podejścia do wielkiego historycznego – i zarazem chrześcijańskiego – dziedzictwa Starego Kontynentu. Z kolei pielgrzymka w roku 1999 (5–17 czerwca; hasło: ,,Bóg jest miłością”) wyraźnie akcentowała to, co w chrześcijaństwie najważniejsze – tym razem rdzeniem katechezy Ojca Świętego było Osiem Błogosławieństw.

Początek XXI wieku to czas nowych wyzwań stojących przed współczesnym światem i przed Kościołem. Jan Paweł II z charyzmatyczną mądrością rozpoznawał ,,znaki czasu” stawiane na naszej drodze przez Opatrzność. Takim znakiem, niosącym nam wszystkim ocalenie, jest orędzie Bożego Miłosierdzia. Do tej wielkiej tajemnicy nawiązywała zarówno ostatnia papieska pielgrzymka do Ojczyzny w 2002 roku (16–19 sierpnia; hasło: ,,Bóg bogaty w miłosierdzie”), jak i świadectwo całego życia Jana Pawła II, aż po jego śmierć w wigilię święta Bożego Miłosierdzia, 2 kwietnia 2005 roku.
kard. Stanisław Ryłko
kard. dr Stanisław Ryłko, przewodniczący Papieskiej Rady ds. Świeckich, teolog moralny